Khoảnh khắc đẹp nhất là khi tôi và khách hàng cùng thức tỉnh. Đó là khoảnh khắc cả hai cùng im lặng vài giây vì một điều gì đó vừa được nhìn thấy sâu hơn sự đúng sai thông thường.
Có những phiên trò chuyện, tôi cũng nhìn thấy chính mình trong đó: những nỗi sợ cũ, những lần cố chứng minh bản thân, những bám víu rất con người mà mình từng nghĩ đã vượt qua.
Trong khoảnh khắc ấy, tôi không còn cảm giác mình là “người giúp đỡ”, còn họ là “người cần được giúp”. Chúng tôi chỉ đơn giản là hai con người đang cùng soi ánh đèn vào một góc tối của nhận thức, và bất ngờ thấy một lớp mê lầm vừa tan đi.
Và đó là lý do tôi nói khoảnh khắc đẹp nhất là khi cả hai cùng thức tỉnh. Vì một cuộc đối thoại chân thật không chỉ chuyển hóa người được hỏi; nó cũng làm người đặt câu hỏi trở nên khiêm nhường hơn, tỉnh táo hơn và chân thật hơn với chính mình.
Càng làm nghề khai vấn, tôi càng ít tin vào hình ảnh một coach “toàn năng” với hàng loạt câu trả lời sắc bén. Tôi bắt đầu nhận ra rằng điều nguy hiểm nhất của người làm nghề này chính là vô thức biến mình thành “người biết”. Bởi khi đã đứng trong tư thế của người biết, ta rất dễ áp đặt, rất dễ muốn dẫn dắt người khác đi theo bản đồ của mình, rất dễ tưởng rằng mình đang khai mở trong khi thật ra chỉ đang thay thế hệ niềm tin cũ của khách hàng bằng một hệ niềm tin mới tinh vi hơn.
Những bậc trí giả mà tôi học hỏi, từ Socrates cho đến Gautama Buddha, dường như chưa bao giờ muốn con người phụ thuộc vào câu trả lời của họ. Điều họ làm không phải là tạo thêm tín đồ cho tư tưởng của mình, mà là đánh thức khả năng tự quan sát nơi người đối diện.
Đó cũng là lúc tôi nhận ra: một câu hỏi đúng không làm con người nhỏ đi; nó làm ý thức lớn lên.
Có những phiên khai vấn bắt đầu bằng việc khách hàng kể cho tôi nghe về một nỗi đau rất quen thuộc: bị từ chối, bị phản bội, cảm thấy mình không đủ tốt, không đủ giá trị. Nhưng càng đi sâu, tôi càng thấy điều khiến họ đau không hẳn là sự kiện xảy ra bên ngoài, mà là cách họ đang kể câu chuyện đó cho chính mình nghe mỗi ngày.
Một niềm tin được lặp đi lặp lại đủ lâu sẽ trở thành “sự thật”. Và rồi con người bắt đầu sống bên trong nhà tù của chính nhận thức mình.
Những lúc ấy, tôi thường không muốn vội đưa lời khuyên. Tôi chỉ muốn đặt một câu hỏi đủ thật:
“Điều gì khiến bạn chắc rằng niềm tin đó là đúng?”
“Phần nào trong bạn đang sợ điều này nhất?”
“Nếu không còn phải chứng minh giá trị bản thân, bạn sẽ sống khác đi thế nào?”
Điều kỳ lạ là nhiều lúc, chính tôi cũng bị những câu hỏi ấy phản chiếu ngược trở lại. Khách hàng đang kể câu chuyện của họ, nhưng đâu đó tôi cũng nhìn thấy những phần rất con người bên trong chính mình.
Tôi nghĩ đỉnh cao của khai vấn không nằm ở việc khiến khách hàng phụ thuộc vào coach, mà là giúp họ dần không còn cần bấu víu vào bất kỳ “người biết” nào nữa. Một cuộc đối thoại đẹp không tạo ra sự thần tượng hóa. Nó đưa con người trở về với khả năng tự quan sát và tự chịu trách nhiệm cho nhận thức của mình.
Có lẽ đó cũng là lý do tôi yêu những cuộc đối thoại của các bậc trí giả đến vậy. Họ không cố chiến thắng ai. Họ không nói để được ngưỡng mộ. Họ chỉ kiên nhẫn đặt những câu hỏi đủ sâu để lớp sương mù trong tâm trí người khác tự tan đi.
Và đôi khi, chỉ trong một khoảnh khắc rất ngắn của sự thấu hiểu, cả người hỏi lẫn người được hỏi đều trở nên tự do hơn một chút.
