Sống kiến tạo là gì? Bí mật của Thói quen 1 trong 7 Thói quen Hiệu quả

Vì sao cùng một tình huống nhưng hai cuộc đời lại khác nhau?

Trong bài viết này, mình sẽ cùng bạn khám phá Thói quen 1 trong 7 Thói quen Hiệu quả của Stephen R. Covey dưới góc nhìn ứng dụng, kết hợp với trải nghiệm coaching và thực hành Vipassana để trả lời 7 câu hỏi quan trọng:

• Sống kiến tạo là gì?
• Điều gì tạo nên khả năng lựa chọn?
• Vì sao con người có thể làm chủ phản ứng của mình?
• Làm sao phát triển tự nhận thức?
• Điều gì sẽ thay đổi khi tâm thay đổi?
• Làm sao ứng dụng Thói quen 1 vào cuộc sống mỗi ngày?
• Và làm thế nào để biến tri thức thành một cách sống?

Nếu bạn đang mong muốn sống có mục tiêu, làm chủ cảm xúc, thay đổi từ bên trong và kiến tạo một cuộc đời có ý nghĩa, đây là bài viết dành cho bạn.

• Sống kiến tạo là gì?

Có bao giờ bạn tự hỏi, vì sao hai người cùng trải qua một thử thách giống nhau nhưng lại bước ra với hai cuộc đời hoàn toàn khác nhau?

Cùng nghe một lời nói, có người mang theo sự tổn thương, tức giận và phản ứng quyết liệt để bảo vệ cái tôi. Trong khi đó, có người bình tĩnh lắng nghe, chọn lọc điều cần tiếp nhận, điều cần buông xuống và tiếp tục tập trung vào điều mình cho là đúng.

Cùng chưa đạt được mục tiêu dù đã nỗ lực, có người xem đó là bằng chứng rằng mình không đủ năng lực. Có người lại xem đó là dữ liệu để điều chỉnh cách làm và tiến lên một cách trưởng thành hơn.

Cùng mất việc, có người xem đó là dấu chấm hết cho sự nghiệp, sống trong oán trách và bất lực suốt nhiều năm. Nhưng cũng có người coi đó là cơ hội để nhìn lại bản thân, học thêm kỹ năng mới và bắt đầu một hành trình phù hợp hơn với giá trị của mình.

Điều gì tạo nên sự khác biệt ấy?

Thoạt nhìn, chúng ta thường cho rằng nguyên nhân nằm ở hoàn cảnh, ở xuất phát điểm, ở tính cách hay ở may mắn của mỗi người. Chúng ta dễ kết luận rằng người này thành công vì có điều kiện tốt hơn, còn người kia thất bại vì cuộc đời bất công hơn. Nhưng khi quan sát đủ lâu, mình nhận ra có rất nhiều người trưởng thành từ nghịch cảnh, đồng thời cũng có không ít người mãi mắc kẹt ngay cả khi sở hữu những điều kiện thuận lợi. Nên mình tin, điều quyết định cuộc đời của một con người có lẽ không phải là những gì xảy đến với họ, mà là cách họ đối diện với những gì xảy đến.

Đó cũng là tư tưởng cốt lõi mà Stephen R. Covey đặt ở vị trí đầu tiên trong cuốn 7 Thói quen Hiệu quả. Ông không bắt đầu bằng kỹ năng quản lý thời gian, kỹ năng giao tiếp hay kỹ năng lãnh đạo. Ông bắt đầu bằng một câu hỏi sâu sắc hơn nhiều: Ai mới là người cầm lái cuộc đời bạn?

Theo Covey, mỗi người đều đang sống theo một trong hai cách. Cách thứ nhất là sống phản ứng. Người sống phản ứng để hoàn cảnh quyết định cảm xúc, để lời nói của người khác quyết định tâm trạng, để những điều không như ý quyết định hành động của mình. Họ liên tục tìm nguyên nhân ở bên ngoài: vì người khác, vì môi trường, vì quá khứ, vì số phận. Cuộc sống của họ giống như một con thuyền liên tục bị cuốn theo sóng gió mà không thật sự nắm giữ bánh lái.

Cách thứ hai là sống kiến tạo. Người sống kiến tạo không phủ nhận khó khăn, cũng không phủ nhận những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát. Họ chỉ lựa chọn một điểm bắt đầu khác. Thay vì hỏi: “Tại sao điều này lại xảy ra với mình?”, họ hỏi: “Mình sẽ lựa chọn phản ứng như thế nào trước điều này?”. Thay vì chờ hoàn cảnh thay đổi, họ bắt đầu từ việc thay đổi chính mình. Họ hiểu rằng, dù không thể quyết định mọi sự kiện trong cuộc sống, họ luôn có thể quyết định cách mình đáp lại những sự kiện ấy.

Chính vì vậy, Covey gọi đây là Thói quen số 1 và xem nó là nền tảng của toàn bộ hệ thống bảy thói quen. Bởi nếu một người chưa thật sự làm chủ được cách phản ứng của mình, thì mọi mục tiêu, mọi kế hoạch và mọi phương pháp phát triển bản thân khác đều rất dễ bị phá vỡ khi gặp nghịch cảnh. Chỉ khi trở thành người cầm lái cuộc đời mình, chúng ta mới có thể xây dựng những thói quen tiếp theo trên một nền móng vững chắc.

Sống kiến tạo, vì thế, không phải là luôn tích cực hay luôn mạnh mẽ. Sống kiến tạo là lựa chọn không để hoàn cảnh quyết định con người mình sẽ trở thành. Đó là điểm khởi đầu của tự do nội tâm, cũng là bước đầu tiên trên hành trình phát triển bản thân một cách bền vững.

Bí mật lớn nhất của Thói quen 1

 

Điều gì thực sự tạo nên sự khác biệt giữa một người sống kiến tạo và một người sống bị động? Không phải người kiến tạo luôn gặp hoàn cảnh thuận lợi hơn, cũng không phải họ không có cảm xúc tiêu cực, không bị tổn thương hay không từng tức giận. Sự khác biệt nằm ở cách họ đi từ điều vừa xảy ra đến hành động tiếp theo của mình.

Một trong những nguyên lý quan trọng nhất của Thói quen 1 được diễn đạt bằng ý tưởng: giữa kích thích và phản ứng luôn tồn tại một khoảng cách. Trong khoảng cách ấy, con người có khả năng lựa chọn cách mình đáp lại. Cách chúng ta sử dụng khoảng cách này sẽ quyết định mức độ tự do, trưởng thành và trách nhiệm của chính mình.

Kích thích là tất cả những gì tác động đến chúng ta từ bên ngoài hoặc xuất hiện bên trong tâm trí. Đó có thể là một tin vui, một lời khen ngợi hoặc lời chỉ trích, một thái độ thiếu tôn trọng, một kế hoạch thất bại, một lời hứa không được thực hiện, một khoản thu nhập chưa đạt kỳ vọng hoặc một sự việc bất ngờ làm đảo lộn cuộc sống. Kích thích cũng có thể đến từ bên trong, như một ký ức cũ, một suy nghĩ hay cảm giác (tự ti) hay một nỗi lo bất chợt xuất hiện.

Bản thân kích thích chỉ là một sự kiện đang xảy ra. Tuy nhiên, chúng ta hiếm khi chỉ tiếp nhận sự kiện như nó vốn có. Gần như ngay lập tức, tâm trí bắt đầu diễn giải những sự kiện bất như ý: Người ấy đang coi thường mình. Việc này chứng minh rằng mình không đủ năng lực. Họ cố tình làm mình tổn thương. Mọi chuyện luôn chống lại mình. Chính cách diễn giải ấy làm cho kích thích mang thêm ý nghĩa, rồi nhanh chóng tạo ra cảm xúc và thôi thúc chúng ta phản ứng.

Khi không nhận ra tiến trình này, chúng ta thường cho rằng phản ứng của mình là điều tất yếu. Vì người kia nói như vậy nên tôi phải tức giận. Vì hoàn cảnh khó khăn nên tôi không thể tiến lên. Vì tôi từng thất bại nên tôi không dám thử lại. Vì họ không thay đổi nên tôi không thể bình an. Trong cách suy nghĩ ấy, nguyên nhân của cảm xúc và hành động luôn nằm ở bên ngoài, còn bản thân chúng ta trở thành người tiếp nhận thụ động.

Đó là cách vận hành của người phản ứng. Kích thích xuất hiện và gần như lập tức dẫn đến phản ứng. Khoảng cách ở giữa bị lấp đầy bởi thói quen cũ, định kiến, tổn thương, cảm xúc và những mô thức đã hình thành từ quá khứ. Người ấy không thật sự lựa chọn, dù họ vẫn có cảm giác rằng mình đang hành động có lý do. Phần lớn thời gian, họ chỉ đang lặp lại một chương trình quen thuộc.

Ví dụ, khi bị góp ý, một người có thể lập tức phản bác, giải thích hoặc tìm lỗi của người góp ý. Khi một kế hoạch không đạt kết quả, họ có thể đổ lỗi cho thị trường, cho đội nhóm hoặc cho điều kiện chưa đủ tốt. Khi một người thân không cư xử theo mong đợi, họ có thể giận dữ, im lặng hoặc cố kiểm soát đối phương. Những phản ứng ấy thường diễn ra nhanh đến mức người trong cuộc tưởng rằng mình không còn lựa chọn nào khác.

Người kiến tạo cũng tiếp xúc với cùng những kích thích ấy. Họ vẫn có thể cảm thấy vui, buồn, hy vọng, thất vọng, khó chịu hoặc bị tổn thương. Sống kiến tạo không có nghĩa là trở nên vô cảm, phủ nhận cảm xúc hay ép bản thân phải luôn bình tĩnh. Điểm khác biệt là họ không vội đồng nhất cảm xúc vừa xuất hiện với quyết định mình phải thực hiện.

Họ nhận ra rằng cảm xúc là có thật, nhưng cảm xúc không phải là mệnh lệnh. Suy nghĩ là có thật, nhưng suy nghĩ đầu tiên chưa chắc đã phản ánh toàn bộ sự thật. Phản ứng quen thuộc đang thôi thúc họ hành động, nhưng họ không bắt buộc phải làm theo sự thôi thúc ấy. Chính nhận thức này mở ra một khoảng dừng rất nhỏ nhưng vô cùng quan trọng.

Khoảng cách giữa kích thích và phản ứng có thể chỉ kéo dài vài giây. Đó là khoảnh khắc một người kịp dừng lại trước khi nói ra lời làm tổn thương người khác. Là lúc họ nhận ra mình đang muốn đổ lỗi nhưng quyết định quay về xem phần trách nhiệm của mình. Là khi họ thấy nỗi sợ đang xuất hiện nhưng vẫn chọn thực hiện bước đi cần thiết. Khoảng cách ấy càng được nhận diện rõ, con người càng có nhiều khả năng hành động bằng sự tỉnh táo thay vì bằng quán tính.

Phản ứng, vì thế, không chỉ là điều chúng ta nói hoặc làm ra bên ngoài. Phản ứng còn bao gồm thái độ, cách diễn giải, mức độ chịu trách nhiệm và hướng tập trung của chúng ta. Trước một thành tích, chúng ta có thể chọn thấy mình thật giỏi hoặc đó là kết quả của quá trình nhiều người góp sức. Trước một thất bại, chúng ta có thể chọn xem mình là nạn nhân của hoàn cảnh hoặc xem đó là dữ liệu để học hỏi. Trước một lời chỉ trích, chúng ta có thể chọn bảo vệ cái tôi hoặc tìm xem có điều gì đáng để suy ngẫm. Trước một vấn đề chưa thể thay đổi, chúng ta có thể tiếp tục chống đối thực tại hoặc tập trung vào phần mình còn có thể tác động.

Ở đây, cần phân biệt rõ giữa phản ứng theo quán tính và đáp lại có ý thức. Phản ứng theo quán tính thường nhanh, mang tính phòng vệ và bị chi phối bởi cảm xúc tức thời. Đáp lại có ý thức không nhất thiết phải chậm, mềm mỏng hay dễ chịu, nhưng nó được lựa chọn dựa trên sự thật, giá trị và điều cần thiết trong tình huống. Có lúc lựa chọn kiến tạo là lắng nghe. Có lúc là lên tiếng. Có lúc là đặt giới hạn. Có lúc là kiên trì hành động. Điều quan trọng không nằm ở hình thức bên ngoài mà ở chỗ: quyết định ấy xuất phát từ sự sáng suốt hay từ một mô thức phản ứng cũ.

Đây chính là nơi quyền tự do của con người bắt đầu. Chúng ta không hoàn toàn tự do lựa chọn những gì xảy đến, cũng không thể kiểm soát mọi người hay mọi kết quả. Nhưng chúng ta có khả năng lựa chọn thái độ, lời nói và hành động của mình trước những gì đang xảy ra. Quyền tự do ấy có thể chưa mạnh, chưa rõ và đôi khi bị che phủ bởi cảm xúc, nhưng nó vẫn tồn tại.

Quyền tự do lựa chọn không có nghĩa là chúng ta muốn gì cũng được. Mỗi lựa chọn đều dẫn đến một hệ quả. Chúng ta có thể lựa chọn nổi giận, im lặng, đối thoại, rời đi hoặc ở lại, nhưng không thể lựa chọn hệ quả một cách tách rời khỏi hành động. Tự do vì thế luôn đi cùng trách nhiệm. Càng nhận thức rõ mình có quyền lựa chọn, chúng ta càng ít có thể tiếp tục trao toàn bộ trách nhiệm cho hoàn cảnh.

Điều này cũng giải thích vì sao Thói quen sống kiến tạo không chỉ là một kỹ năng tư duy tích cực. Nó là một sự chuyển đổi căn bản về vị thế sống. Từ chỗ cho rằng người khác và hoàn cảnh đang quyết định cuộc đời mình, chúng ta quay về nhận lấy trách nhiệm đối với cách mình suy nghĩ, lựa chọn và hành động. Từ vị trí của người bị tác động, chúng ta trở lại vị trí của người cầm lái.

Mỗi lần nhận ra khoảng cách giữa kích thích và phản ứng, dù chỉ trong một tình huống rất nhỏ, chúng ta đang giành lại một phần quyền làm chủ cuộc đời mình. Mỗi lần không phản ứng theo thói quen cũ, chúng ta đang tạo ra một khả năng mới. Và mỗi lần lựa chọn hành động dựa trên giá trị thay vì cảm xúc nhất thời, chúng ta đang từng bước trở thành người sống kiến tạo.

• Điều gì tạo nên khả năng lựa chọn?

Ở phần trước, chúng ta đã khám phá một nguyên lý quan trọng của Thói quen 1: giữa kích thích và phản ứng luôn tồn tại một khoảng cách. Chính trong khoảng cách ấy, con người có quyền tự do lựa chọn cách mình đáp lại hoàn cảnh. Tuy nhiên, điều đó lại đặt ra một câu hỏi sâu hơn: Điều gì giúp con người có thể lựa chọn? Tại sao cùng đứng trước một tình huống, có người đủ bình tĩnh để suy xét rồi mới hành động, trong khi có người gần như phản ứng ngay lập tức theo cảm xúc?

Nếu con người chỉ vận hành theo bản năng như các loài động vật khác, thì kích thích sẽ dẫn thẳng đến phản ứng. Khi cảm thấy bị đe dọa, ta sẽ chống trả hoặc bỏ chạy. Khi gặp điều vừa ý, ta sẽ lập tức tìm cách nắm giữ. Khi gặp điều không vừa ý, ta sẽ tìm cách loại bỏ. Mọi hành động sẽ diễn ra gần như tự động mà không có sự cân nhắc hay lựa chọn.

Điều làm con người trở nên khác biệt chính là chúng ta được ban tặng bốn năng lực thiên phú. Stephen R. Covey cho rằng đây là những khả năng đặc biệt giúp con người vượt lên trên bản năng, làm chủ chính mình và sống theo những giá trị đã lựa chọn. Đó là Tự nhận thức (Self-awareness), Trí tưởng tượng (Imagination), Lương tâm (Conscience) và Ý chí độc lập (Independent Will). Bốn năng lực này không tồn tại tách rời mà phối hợp với nhau thành một tiến trình, giúp chúng ta chuyển từ phản ứng theo quán tính sang hành động có ý thức.

Năng lực đầu tiên và cũng là nền tảng của toàn bộ hệ thống là Tự nhận thức (Self-awareness). Đây là khả năng đứng tách mình ra khỏi dòng suy nghĩ và cảm xúc để quan sát chính mình. Thay vì hoàn toàn hòa vào cơn giận, người có tự nhận thức sẽ nhận ra: “Mình đang giận.” Thay vì đồng nhất mình với cảm xúc hứng khởi, người có tự nhận thức sẽ nhận ra: “Mình đang hứng khởi”. Thay vì để nỗi sợ dẫn dắt hành động, họ nhận ra: “Mình đang sợ.” Sự khác biệt tưởng chừng rất nhỏ này lại vô cùng quan trọng. Khi nói “Tôi đang giận”, bạn vẫn là người quan sát cảm xúc. Nhưng khi đồng nhất mình với cơn giận, cảm xúc sẽ trở thành người cầm lái và bạn rất dễ hành động theo quán tính.

Hãy hình dung một người nhận được lời góp ý khá gay gắt từ cấp trên. Người thiếu tự nhận thức có thể lập tức phản bác hoặc thu mình trong cảm giác bị tổn thương. Ngược lại, người có khả năng tự nhận thức sẽ kịp dừng lại để nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình. Họ quan sát thấy tim mình đập nhanh hơn, cảm giác khó chịu xuất hiện và cái tôi đang muốn chứng minh mình đúng. Chỉ cần nhận diện được điều đó, họ đã tạo ra một khoảng không để lựa chọn thay vì phản ứng ngay lập tức.

Khi đã nhận ra mình đang ở trạng thái nào, con người bắt đầu sử dụng năng lực thứ hai là Trí tưởng tượng (Imagination). Đây không chỉ là khả năng sáng tạo hay tưởng tượng những điều viển vông, mà là khả năng nhìn vượt ra khỏi thực tại hiện tại để thấy những khả năng khác. Người có trí tưởng tượng không bị giới hạn bởi phản ứng quen thuộc. Họ có thể tự hỏi: “Nếu mình tiếp tục phản ứng như mọi lần thì điều gì sẽ xảy ra?”, “Có cách nào tốt hơn không?”, “Nếu mình là phiên bản trưởng thành hơn của chính mình, mình sẽ xử lý tình huống này như thế nào?”. Chính khả năng hình dung trước những kết quả khác nhau giúp con người thoát khỏi chiếc lồng của thói quen cũ.

Quay lại ví dụ trên, sau khi nhận ra mình đang khó chịu, người ấy có thể hình dung hai con đường. Một là phản ứng gay gắt để bảo vệ cái tôi, dẫn đến mối quan hệ căng thẳng hơn. Hai là bình tĩnh lắng nghe, ghi nhận những điều đúng và trao đổi lại khi cảm xúc đã lắng xuống. Chỉ cần hình dung được những khả năng khác nhau, họ đã không còn bị khóa chặt trong một phản ứng duy nhất.

Tuy nhiên, không phải lựa chọn nào khả thi cũng là lựa chọn đúng. Đó là lý do con người cần đến năng lực thứ ba: Lương tâm (Conscience). Covey xem lương tâm là tiếng nói sâu thẳm giúp chúng ta nhận biết điều gì phù hợp với các nguyên lý đúng đắn và những giá trị bền vững. Lương tâm không hỏi điều gì có lợi nhất cho cái tôi trong thời điểm này, mà hỏi điều gì là đúng, điều gì thể hiện sự chính trực, điều gì giúp mình trở thành con người mà mình mong muốn.

Trong cùng một tình huống, trí tưởng tượng có thể đưa ra nhiều phương án khác nhau, nhưng lương tâm sẽ giúp lựa chọn phương án phù hợp nhất với giá trị sống. Có thể việc phản bác sẽ giúp bạn hả giận nhất thời, nhưng lương tâm nhắc rằng mục tiêu của bạn là học hỏi và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Có thể việc đổ lỗi sẽ giúp bạn dễ chịu hơn trong chốc lát, nhưng lương tâm nhắc rằng trưởng thành luôn bắt đầu từ việc nhìn lại phần trách nhiệm của chính mình.

Cuối cùng là Ý chí độc lập (Independent Will). Đây là năng lực biến điều mình biết là đúng thành hành động thực tế. Rất nhiều người nhận ra điều đúng nhưng vẫn không làm được vì bị cảm xúc, sự lười biếng hoặc thói quen cũ kéo ngược trở lại. Ý chí độc lập giúp con người kiên định với lựa chọn của mình, ngay cả khi điều đó không dễ dàng.

Một người có thể biết rằng mình nên xin lỗi sau khi nóng giận, nhưng phải có ý chí họ mới thực sự mở lời. Một người có thể biết rằng mình cần dậy sớm để rèn luyện sức khỏe, nhưng phải có ý chí họ mới rời khỏi chiếc giường ấm mỗi buổi sáng. Một người có thể biết rằng mình cần tập trung vào mục tiêu dài hạn, nhưng phải có ý chí họ mới từ chối những cám dỗ ngắn hạn đang hiện diện trước mắt. Ý chí chính là cây cầu nối giữa nhận thức và hành động.

Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy bốn năng lực này không hoạt động riêng lẻ mà tạo thành một chuỗi liên tục. Tự nhận thức giúp chúng ta nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình. Trí tưởng tượng mở ra những khả năng mới thay vì bị giam giữ trong phản ứng cũ. Lương tâm giúp phân biệt đâu là lựa chọn đúng đắn dựa trên giá trị sống. Cuối cùng, ý chí độc lập biến lựa chọn ấy thành hành động cụ thể trong đời sống.

Trong bốn năng lực này, Tự nhận thức giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì nó là điểm khởi đầu của toàn bộ tiến trình. Nếu không nhận ra mình đang bị cảm xúc chi phối, chúng ta sẽ không có cơ hội sử dụng trí tưởng tượng để nhìn thấy lựa chọn khác, cũng không đủ khoảng lặng để lắng nghe lương tâm hay huy động ý chí thực hiện điều đúng. Có thể nói, tự nhận thức giống như công tắc đầu tiên kích hoạt toàn bộ hệ thống sống kiến tạo.

Đến đây, một câu hỏi mới lại xuất hiện. Nếu Tự nhận thức là năng lực nền tảng và quyết định khả năng sống kiến tạo của mỗi người, thì làm thế nào để phát triển năng lực ấy? Làm sao để không chỉ hiểu bằng lý trí rằng mình cần dừng lại trước khi phản ứng, mà thực sự có thể nhận ra những gì đang diễn ra trong từng khoảnh khắc của cuộc sống? 

Làm sao thực sự phát triển khả năng tự nhận thức?

Đến đây, có lẽ nhiều người sẽ đồng ý rằng tự nhận thức là năng lực quan trọng nhất trong bốn năng lực thiên phú. Bởi nếu không nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình, chúng ta sẽ rất khó tạo ra khoảng cách giữa kích thích và phản ứng. Tuy nhiên, đồng ý về mặt lý thuyết là một chuyện, còn thực sự sống được với điều đó lại là một chuyện hoàn toàn khác.

Chúng ta đều biết mình nên bình tĩnh trước khi phản ứng. Chúng ta đều biết mình không nên nóng giận, không nên để cảm xúc chi phối hay đổ lỗi cho hoàn cảnh. Nhưng khi tình huống thật sự xảy ra, mọi hiểu biết ấy dường như biến mất. Chỉ một lời nói vô tình của người khác cũng đủ khiến ta nổi nóng. Chỉ một thất bại nhỏ cũng có thể làm ta mất niềm tin vào bản thân. Chỉ một lần bị từ chối cũng khiến ta muốn từ bỏ mục tiêu. Sau đó, khi mọi chuyện đã qua, chúng ta mới nhìn lại và tự nhủ: “Lẽ ra mình nên bình tĩnh hơn.”

Vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta thiếu kiến thức. Vấn đề là trong khoảnh khắc ấy, chúng ta không kịp nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình. Khi không có sự nhận biết, những mô thức cũ sẽ tự động vận hành và điều khiển hành vi. Chúng ta tưởng rằng mình đang lựa chọn, nhưng thực chất chỉ đang phản ứng theo những thói quen đã được lặp đi lặp lại từ rất lâu.

Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là “Tự nhận thức có quan trọng không?”, mà là “Làm sao để thực sự phát triển khả năng tự nhận thức?”. Làm sao để ngay trong lúc cảm xúc đang dâng lên, ta vẫn đủ tỉnh táo để nhận ra nó? Làm sao để khoảng cách giữa kích thích và phản ứng không chỉ là một khái niệm trong sách, mà trở thành một trải nghiệm sống động trong từng khoảnh khắc của cuộc sống?

Stephen R. Covey đã chỉ ra rằng tự nhận thức là năng lực giúp con người làm chủ chính mình. Có nhiều phương pháp như suy ngẫm, viết nhật ký, dành thời gian tĩnh lặng để nhìn lại bản thân. Những thực hành ấy đều rất giá trị vì giúp chúng ta quan sát suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của mình. Tuy nhiên, Covey không đi sâu vào việc rèn luyện năng lực tự nhận thức ở tầng trải nghiệm trực tiếp của thân và tâm. Đây cũng là nơi mình tìm thấy một sự bổ sung rất thú vị từ thiền Vipassana.

Mình không xem Vipassana là nền tảng của Thói quen 1, càng không cho rằng muốn sống kiến tạo thì nhất thiết phải thực hành Vipassana. Hai hệ thống được xây dựng trong những bối cảnh khác nhau và hướng đến những mục tiêu khác nhau. Tuy nhiên, khi đặt chúng cạnh nhau, mình nhận ra chúng có thể bổ sung cho nhau một cách rất tự nhiên.

Nếu Thói quen 1 giúp chúng ta hiểu rằng con người có quyền lựa chọn cách phản ứng trước hoàn cảnh, thì Vipassana cung cấp một phương pháp thực hành để nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình trước khi phản ứng ấy xuất hiện. Nói cách khác, Covey giúp chúng ta hiểu “cần làm gì”, còn Vipassana giúp chúng ta rèn luyện khả năng “thấy được điều đang xảy ra” để có thể thực hiện được điều đó.

Trong suốt quá trình thực hành Vipassana, người hành thiền không cố gắng thay đổi thế giới bên ngoài, cũng không cố gắng ép bản thân phải trở thành một người tích cực hơn. Việc đầu tiên họ học là quan sát. Quan sát hơi thở. Quan sát cảm giác trên thân. Quan sát sự sinh khởi rồi biến mất của những cảm giác dễ chịu và khó chịu. Quan sát tâm mình đang ham thích hay đang chống đối. Tất cả đều được nhìn bằng thái độ khách quan, không phán xét và không vội phản ứng.

Ban đầu, điều này nghe có vẻ rất đơn giản. Nhưng khi thật sự ngồi xuống quan sát, chúng ta mới nhận ra tâm mình phản ứng nhanh đến mức nào. Một cảm giác dễ chịu xuất hiện, tâm lập tức muốn giữ lấy. Một cảm giác khó chịu xuất hiện, tâm lập tức muốn loại bỏ. Một cơn đau nhỏ trên chân cũng đủ khiến tâm muốn đổi tư thế. Một lời nói không vừa ý cũng đủ khiến tâm muốn phản bác. Hóa ra, phần lớn thời gian chúng ta không sống với thực tại, mà đang sống với những phản ứng tự động của chính mình.

Chính quá trình quan sát ấy giúp khả năng tự nhận thức ngày càng trở nên sắc bén. Thay vì chỉ biết mình đã nổi giận sau khi mọi chuyện kết thúc, người thực hành dần nhận ra cơn giận ngay từ khi nó vừa manh nha xuất hiện. Thay vì chỉ biết mình đang lo lắng khi đã mất ngủ cả đêm, họ nhận ra những tín hiệu đầu tiên của sự bất an ngay trong hiện tại. Càng nhận biết sớm, khoảng cách giữa kích thích và phản ứng càng trở nên rõ ràng hơn. Và khi khoảng cách ấy được mở rộng, quyền tự do lựa chọn cũng lớn dần theo.

Điều khiến mình tâm đắc nhất là cả Thói quen 1 và Vipassana đều không khuyến khích con người trở thành nạn nhân của cảm xúc. Cả hai đều hướng chúng ta quay trở về làm chủ chính mình. Một bên diễn giải điều đó dưới góc nhìn phát triển bản thân và lãnh đạo cuộc đời. Một bên rèn luyện điều đó thông qua việc quan sát trực tiếp những gì đang diễn ra trong thân và tâm. Dù ngôn ngữ khác nhau, mình nhìn thấy ở cả hai một điểm gặp gỡ rất đẹp: tự do không bắt đầu từ việc kiểm soát thế giới bên ngoài, mà bắt đầu từ khả năng nhận biết và làm chủ phản ứng của chính mình.

Từ góc nhìn đó, mình không xem Vipassana là một nội dung tách biệt với Thói quen 1, mà là một phương pháp thực hành giúp năng lực tự nhận thức được nuôi dưỡng mỗi ngày. Bởi chỉ khi thật sự nhìn thấy mình đang phản ứng như thế nào, con người mới có cơ hội dừng lại, lựa chọn và từng bước trở thành người sống kiến tạo như Stephen R. Covey đã mô tả.

Khoảng cách giữa Kích thích và Phản ứng – nhìn dưới góc độ thực hành thiền Vipassana

Sau nhiều năm thực hành và quan sát bản thân, mình nhận ra điều khiến mình tâm đắc nhất không phải là việc Thói quen 1 và Vipassana sử dụng những thuật ngữ giống nhau, mà là cách hai hệ thống, từ những góc tiếp cận hoàn toàn khác nhau, lại cùng chỉ về một quy luật vận hành rất sâu của con người.

Stephen R. Covey diễn tả quy luật ấy bằng một câu nói nổi tiếng: “Giữa kích thích và phản ứng luôn tồn tại một khoảng cách.” Trong khoảng cách ấy, con người có quyền tự do lựa chọn cách mình đáp lại hoàn cảnh. Toàn bộ tinh thần của Thói quen 1 được xây dựng trên nguyên lý này. Nếu nhận ra khoảng cách ấy và biết sử dụng nó, chúng ta sẽ trở thành người kiến tạo cuộc đời mình. Nếu để khoảng cách ấy bị lấp đầy bởi cảm xúc và thói quen cũ, chúng ta sẽ tiếp tục sống trong sự phản ứng.

Trong khi đó, Vipassana không bắt đầu từ hành vi hay tư duy, mà đi sâu vào quan sát trực tiếp những gì đang diễn ra trong thân và tâm. Mỗi khi sáu giác quan tiếp xúc với đối tượng bên ngoài, một tiến trình tự nhiên sẽ diễn ra. Có sự tiếp xúc (Phassa), từ đó sinh ra cảm giác trên thân (Vedanā). Nếu không có chánh niệm và trí tuệ, tâm sẽ lập tức phản ứng bằng sự ham thích đối với cảm giác dễ chịu hoặc chống đối đối với cảm giác khó chịu. Từ những phản ứng lặp đi lặp lại ấy, các thói quen tâm lý ngày càng được củng cố và trở thành nguồn gốc của khổ đau.

Điều làm mình đặc biệt ấn tượng là Covey mô tả kết quả của tiến trình ấy ở cấp độ hành vi, còn Vipassana đi sâu vào quan sát tiến trình ấy ngay khi nó đang diễn ra trong từng khoảnh khắc. Covey cho chúng ta thấy rằng giữa kích thích và phản ứng có một khoảng cách. Vipassana giúp chúng ta nhìn thấy khoảng cách ấy bắt đầu hình thành từ đâu trong chính trải nghiệm của thân và tâm.

Hãy lấy một ví dụ rất quen thuộc. Một đồng nghiệp nói với bạn một câu khiến bạn cảm thấy bị xúc phạm. Theo cách nhìn thông thường, chúng ta thường nghĩ rằng chính câu nói ấy làm mình tức giận. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn theo tiến trình của Vipassana, điều xảy ra không đơn giản như vậy. Trước hết là âm thanh được tai tiếp nhận. Sau đó, trên thân xuất hiện những cảm giác rất thực như tim đập nhanh hơn, cơ thể nóng lên, vùng ngực co thắt hoặc bụng trở nên căng cứng. Ngay khi cảm giác khó chịu ấy xuất hiện, tâm lập tức phản ứng bằng sự chống đối: “Tại sao họ lại nói như vậy?”, “Mình không thể chấp nhận điều này.” Chính phản ứng đối với cảm giác mới làm cho cơn giận ngày càng lớn hơn và cuối cùng bộc lộ thành lời nói hoặc hành động.

Khi chưa có sự quan sát, toàn bộ tiến trình này diễn ra nhanh đến mức chúng ta chỉ nhìn thấy điểm đầu và điểm cuối. Có người nói một câu, rồi mình nổi giận. Chúng ta bỏ lỡ tất cả những gì diễn ra ở giữa. Vì vậy, chúng ta tin rằng nguyên nhân của cơn giận nằm hoàn toàn ở người khác. Nhưng khi bắt đầu quan sát thân và tâm, chúng ta mới nhận ra rằng giữa lời nói của người kia và phản ứng của mình đã có cả một chuỗi tiến trình đang vận hành.

Đó cũng chính là ý nghĩa thực tiễn của việc hành thiền Vipassana. Người hành thiền không cố gắng loại bỏ cảm giác khó chịu, cũng không ép mình phải trở nên bình tĩnh. Họ chỉ học cách quan sát cảm giác ấy với sự quân bình, không ham thích, không ghét bỏ. Mỗi lần làm được như vậy, phản ứng theo thói quen cũ không còn được nuôi dưỡng nữa. Khoảng cách giữa kích thích và phản ứng dần trở nên rõ ràng hơn, rộng hơn và vững vàng hơn.

Đến đây, mình hiểu Thói quen 1 dưới một góc nhìn rất khác. Sống kiến tạo không chỉ là thay đổi cách nói từ “Tôi phải” thành “Tôi chọn”. Cũng không chỉ là cố gắng suy nghĩ tích cực hơn hay kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Gốc rễ của sống kiến tạo nằm ở khả năng nhận biết điều gì đang diễn ra trong chính mình ngay tại thời điểm kích thích xuất hiện. Khi nhận biết đủ sớm, chúng ta không còn bị cuốn đi bởi phản ứng tự động. Khi không còn bị phản ứng dẫn dắt, chúng ta mới thật sự có quyền lựa chọn.

Đó là lý do mình xem Vipassana như một phương pháp thực hành rất sâu để nuôi dưỡng Thói quen 1. Không phải vì Vipassana dạy chúng ta trở thành người kiến tạo, mà vì nó rèn luyện năng lực quan trọng nhất của người kiến tạo: khả năng quan sát mà không phản ứng. Chính sự quan sát ấy tạo ra khoảng lặng cần thiết để trí tuệ có cơ hội xuất hiện, để lương tâm được cất tiếng nói và để ý chí có thể lựa chọn điều đúng thay vì chỉ chạy theo cảm xúc nhất thời.

Khi nhìn hai hệ thống dưới góc độ này, mình không còn thấy chúng là hai con đường tách biệt. Một bên giúp mình hiểu bản đồ của sự trưởng thành và trách nhiệm cá nhân. Một bên giúp mình rèn luyện năng lực để từng bước đi trên bản đồ ấy. Một bên trả lời câu hỏi “Con người có thể sống kiến tạo như thế nào?”, một bên giúp mình trải nghiệm trực tiếp điều đó trong từng hơi thở, từng cảm giác và từng tình huống rất bình thường của cuộc sống.

Có lẽ vì vậy mà theo thời gian, mình không còn xem Thói quen 1 chỉ là một chương trong một cuốn sách phát triển bản thân. Mình xem đó là một cách sống. Và càng thực hành quan sát chính mình mỗi ngày, mình càng hiểu rằng khoảng cách giữa kích thích và phản ứng không phải là một khái niệm trừu tượng. Đó là nơi mỗi lựa chọn được sinh ra. Đó là nơi một con người phản ứng dần trở thành một con người kiến tạo. Đó cũng là nơi tự do nội tâm bắt đầu.

Khi tâm thay đổi, Thói quen 1 không còn là kỹ thuật mà trở thành cách sống

Sau khi kết nối giữa Thói quen 1 và quá trình rèn luyện sự tự nhận thức, mình bắt đầu nhìn lại toàn bộ nội dung Stephen R. Covey trình bày dưới một góc nhìn khác. Trước đây, mình xem những khái niệm như ngôn ngữ chủ động, Vòng tròn Ảnh hưởng, R&I hay “Be trước Have” là những kỹ thuật cần ghi nhớ và áp dụng. Nhưng càng thực hành quan sát chính mình, mình càng nhận ra rằng những điều ấy không phải là điểm khởi đầu. Chúng là kết quả của một quá trình chuyển hóa bên trong.

Khi tâm còn đầy phản ứng, con người rất khó sống chủ động. Mỗi lời nói của người khác đều có thể làm mình dao động. Mỗi thất bại đều dễ trở thành lý do để biện minh hoặc từ bỏ. Mỗi cảm xúc khó chịu đều thôi thúc mình phản ứng ngay lập tức. Trong trạng thái ấy, dù có cố gắng ghi nhớ bao nhiêu nguyên tắc, chúng ta vẫn rất dễ quay trở lại những mô thức quen thuộc khi đối diện với áp lực.

Ngược lại, khi khả năng tự nhận thức ngày càng được nuôi dưỡng, khi khoảng cách giữa kích thích và phản ứng ngày càng rõ ràng hơn, nhiều điều mà trước đây phải cố gắng thực hiện lại dần trở thành phản ứng tự nhiên. Không phải vì chúng ta học thêm một kỹ thuật mới, mà vì nền tảng bên trong đã thay đổi.

Điều đầu tiên thay đổi là ngôn ngữ. Covey khuyến khích chúng ta chuyển từ ngôn ngữ bị động sang ngôn ngữ chủ động, từ “Tôi phải”, “Tôi không thể”, “Tại họ…” sang “Tôi chọn”, “Tôi sẽ”, “Tôi chịu trách nhiệm”. Nếu chỉ xem đây là một cách nói, chúng ta rất dễ biến nó thành những câu khẳng định tích cực mang tính hình thức. Nhưng khi thật sự nhận ra mình luôn có quyền lựa chọn, ngôn ngữ sẽ tự nhiên thay đổi. Bởi lời nói lúc này phản ánh cách chúng ta nhìn cuộc sống. Người sống kiến tạo không nói “Tôi không còn lựa chọn nào khác”, vì họ biết rằng mình luôn có thể lựa chọn thái độ, lựa chọn cách hành động và lựa chọn cách đối diện với hoàn cảnh. Mình nhận ra giá trị của ngôn ngữ chủ động không chỉ nằm ở việc thay đổi cách nói. Điều quý giá hơn là ngôn ngữ giúp mình nhìn thấy nội tâm của chính mình. Mỗi lần vô thức nói: “Tôi phải”, “Tại họ”, “Tôi không còn cách nào khác”, mình không còn vội sửa câu chữ. Mình dừng lại và tự hỏi: “Điều gì bên trong mình khiến mình nói như vậy?”. Khi đó, ngôn ngữ trở thành chiếc gương phản chiếu mô thức, niềm tin và mức độ chịu trách nhiệm của mình trong từng tình huống. Vì thế, việc chủ động điều chỉnh ngôn ngữ không phải là cố gắng nói cho hay hơn hay tích cực hơn. Đó là một bài tập rèn luyện sự tự nhận thức. Mỗi lần nhận ra ngôn ngữ bị động, mình có thêm một cơ hội quan sát chính mình. Mỗi lần lựa chọn một cách diễn đạt chủ động hơn, mình đang nhắc bản thân quay trở về với quyền tự do lựa chọn mà Thói quen 1 muốn nói đến.

Sự thay đổi tiếp theo là nơi chúng ta đặt sự chú ý. Khi tâm còn đầy phản ứng, năng lượng thường hướng ra bên ngoài. Chúng ta dành nhiều thời gian để phân tích người khác sai ở đâu, hoàn cảnh bất công thế nào hay điều gì đang cản trở mình. Đó chính là Vòng tròn Bận tâm mà Covey mô tả. Nhưng khi tâm bình an hơn, sự chú ý dần quay trở về câu hỏi quan trọng hơn: “Trong tình huống này, mình có thể làm gì?”. Từ đó, năng lượng được chuyển sang Vòng tròn Ảnh hưởng. Không phải vì chúng ta cố ép mình suy nghĩ tích cực, mà vì tâm không còn bị cuốn vào việc chống đối những điều mình không thể thay đổi.

Chính từ đó, tinh thần Resourcefulness và Initiative, hay R&I, cũng xuất hiện một cách tự nhiên. Người phản ứng thường chờ điều kiện thuận lợi rồi mới hành động. Người kiến tạo bắt đầu từ những gì mình đang có. Họ không dành quá nhiều thời gian để hỏi: “Tại sao điều này lại xảy ra với mình?”, mà tập trung vào câu hỏi: “Bước tiếp theo mình có thể làm là gì?”. Tâm càng quân bình, con người càng dễ nhìn thấy giải pháp thay vì chỉ nhìn thấy vấn đề.

Một sự chuyển hóa rất sâu khác là sự thay đổi từ “Have” sang “Be”. Phần lớn chúng ta đều tin rằng khi có đủ tiền, đủ thời gian, đủ sự công nhận hay đủ điều kiện thì mình sẽ trở thành con người mong muốn. Covey lại chỉ ra hướng đi ngược lại: hãy trở thành con người ấy trước. Trước đây, mình xem đây là một tư duy rất hay. Nhưng sau quá trình thực hành quan sát thân và tâm, mình nhận ra rằng “Be” không chỉ là một cách nghĩ, mà là trạng thái nội tâm được nuôi dưỡng từng ngày. Khi tâm ngày càng ít bị tham ái và chống đối chi phối, mình tự nhiên trở nên bình tĩnh hơn, kiên nhẫn hơn, thấu cảm hơn và có trách nhiệm hơn. Chính con người ấy sẽ tạo ra những kết quả tương ứng trong cuộc sống. “Have” lúc này trở thành hệ quả của “Be”, chứ không còn là điều kiện để “Be”.

Điều tương tự cũng xảy ra với việc giữ cam kết. Trước đây, mình từng nghĩ giữ lời hứa chủ yếu là vấn đề của kỷ luật. Nhưng càng quan sát chính mình, mình càng thấy rằng gốc rễ nằm ở khả năng làm chủ tâm. Mỗi khi muốn trì hoãn, muốn tìm lý do để bỏ cuộc hay muốn chạy theo cảm xúc nhất thời, nếu không có sự tự nhận thức, mình rất dễ phá vỡ cam kết với chính mình. Ngược lại, khi nhận ra những thôi thúc ấy chỉ là những trạng thái đang sinh rồi diệt, mình có nhiều không gian hơn để lựa chọn hành động phù hợp với điều mình đã cam kết. Chính vì vậy, mỗi lần giữ được một lời hứa nhỏ với bản thân không chỉ là hoàn thành một công việc, mà còn là một lần củng cố sức mạnh nội tâm và xây dựng tính chính trực.

Ngay cả cách đối diện với sai lầm cũng thay đổi. Người phản ứng thường tìm cách bảo vệ hình ảnh của mình bằng cách phủ nhận, biện minh hoặc đổ lỗi. Người kiến tạo không thích sai lầm, nhưng họ không sợ nhìn thẳng vào nó. Họ hiểu rằng mỗi lựa chọn đều mang theo hệ quả, giống như hai đầu của một cây gậy mà Covey đã ví von. Khi đã chọn một đầu, đầu còn lại cũng đồng thời được chọn. Vì vậy, thay vì dành năng lượng để chống lại thực tế, họ tập trung vào việc thừa nhận sai lầm, sửa chữa, học hỏi và tiếp tục tiến lên. Trách nhiệm không còn là một gánh nặng, mà trở thành con đường nhanh nhất để trưởng thành.

Nhìn lại toàn bộ Thói quen 1, mình nhận ra rằng Stephen R. Covey không đơn thuần dạy chúng ta cách nói, cách suy nghĩ hay cách hành động. Ông đang mời gọi chúng ta trở thành một kiểu con người khác. Một con người biết quan sát chính mình, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và biết hành động dựa trên giá trị thay vì cảm xúc nhất thời.

Đó cũng là lý do mình không còn xem ngôn ngữ chủ động, Vòng tròn Ảnh hưởng, R&I, “Be trước Have”, giữ cam kết hay chịu trách nhiệm với sai lầm là những kỹ thuật cần ghi nhớ. Chúng giống như những bông hoa nở trên cùng một cái cây. Nếu chỉ chăm chút cho từng bông hoa mà quên nuôi dưỡng bộ rễ, cái cây sẽ khó phát triển bền vững. Nhưng nếu bộ rễ được nuôi dưỡng mỗi ngày, hoa sẽ nở một cách tự nhiên.

Bộ rễ ấy chính là khả năng tự nhận thức. Là sự bình tâm trước kích thích. Là năng lực quan sát mà không vội phản ứng. Khi gốc rễ thay đổi, hành vi sẽ thay đổi. Khi tâm thay đổi, Thói quen 1 không còn là điều chúng ta phải cố gắng thực hiện, mà dần trở thành cách chúng ta sống mỗi ngày.

Tôi đang ứng dụng Thói quen 1 như thế nào?

Đọc đến đây, có thể bạn sẽ hỏi mình một câu rất tự nhiên: “Vậy còn bạn thì sao? Bạn đang thực hành Thói quen 1 như thế nào trong cuộc sống?”. Đây cũng là câu hỏi mình thường xuyên tự đặt ra cho chính mình. Bởi nếu tất cả chỉ dừng lại ở việc đọc sách, hiểu khái niệm hay phân tích sự logic thì cuối cùng, cuộc sống vẫn không có gì thay đổi. Chỉ khi kiến thức đi vào từng quyết định, từng thói quen và từng mối quan hệ hằng ngày, nó mới thật sự trở thành một phần của con người mình.

Điều đầu tiên mình làm không phải là đặt mục tiêu phải đạt được điều gì, mà là đặt mục tiêu mình muốn trở thành ai. Mình nhận ra rằng kết quả luôn thay đổi theo thời gian, nhưng con người mình lựa chọn trở thành sẽ quyết định những kết quả ấy. Vì vậy, thay vì chỉ đặt mục tiêu về doanh thu, số lượng học viên hay số cuốn sách sẽ xuất bản, mình luôn bắt đầu bằng một câu hỏi khác: “Mình muốn trở thành một người như thế nào?”. Mình muốn trở thành một người sống với mục tiêu, có khả năng tập trung vào điều quan trọng, biết quan sát bản thân, giữ được sự quân bình trước những biến động và thật sự giúp người khác phát triển từ bên trong. Hình ảnh ấy trở thành kim chỉ nam cho mọi mục tiêu phía sau.

Khi đã biết mình muốn trở thành ai, mình dành thời gian hình dung về phiên bản ấy một cách rất cụ thể. Mình tự hỏi: Người đó sẽ suy nghĩ như thế nào khi gặp khó khăn? Họ sẽ phản ứng ra sao khi bị hiểu lầm? Họ sẽ sử dụng thời gian mỗi ngày như thế nào? Họ sẽ đối xử với học viên, với gia đình và với chính mình ra sao? Việc hình dung không phải để mơ mộng về tương lai, mà để tạo ra một chuẩn mực sống trong hiện tại. Mỗi khi đứng trước một lựa chọn, mình chỉ cần quay lại câu hỏi quen thuộc: “Người mà mình đang hướng tới sẽ lựa chọn điều gì trong tình huống này?”. Câu hỏi ấy nhiều lần giúp mình dừng lại trước khi phản ứng.

Từ hình ảnh ấy, mình chuyển thành hệ thống mục tiêu năm, mục tiêu quý, mục tiêu tháng, mục tiêu tuần và mục tiêu mỗi ngày. Điều mình quan tâm nhất không chỉ là hoàn thành bao nhiêu công việc, mà là sau mỗi tuần mình đã tiến gần hơn đến con người mình mong muốn hay chưa. Chính vì vậy, việc review trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của mình. Mỗi tuần, mình dành thời gian nhìn lại những việc đã làm, những điều còn dang dở, những lựa chọn mình hài lòng và cả những lần mình vẫn phản ứng theo quán tính. Review không phải để phán xét bản thân, mà để hiểu bản thân hơn. Mỗi lần nhìn lại là một lần điều chỉnh hướng đi, thay vì để sai lệch kéo dài suốt nhiều tháng hay nhiều năm.

Bên cạnh việc review tuần, thiền Vipassana là phương pháp mình lựa chọn để rèn luyện khả năng tự nhận thức. Mỗi năm, mình đều dành thời gian tham dự các khóa thiền dài ngày và cũng quay trở lại phục vụ tại thiền viện như một cách tiếp tục học hỏi và mài giũa chính mình. Điều mình nhận được không chỉ là những ngày yên tĩnh, mà là cơ hội quan sát những phản ứng rất vi tế của tâm. Có những cảm xúc, những mô thức và những sự bám chấp mà nếu chỉ đọc sách hay suy ngẫm bằng lý trí, có lẽ mình sẽ không bao giờ nhận ra.

Sau mỗi khóa thiền, điều quan trọng nhất không phải là mang theo cảm giác bình an, mà là mang việc thực hành trở về cuộc sống hằng ngày. Mình duy trì một đến hai thời thiền mỗi ngày như một cách chăm sóc tâm trí giống như chăm sóc cơ thể. Có người hỏi mình: “Thiền để được điều gì?”. Mình thường mỉm cười và nghĩ rằng, với mình, thiền không phải để có thêm điều gì, mà để dần buông bớt những phản ứng vô thức đã tích lũy từ rất lâu. Mỗi lần ngồi xuống quan sát hơi thở và cảm giác trên thân là một lần mình học cách không để tâm chạy theo thích hay ghét, được hay mất, hơn hay thua. Đó là quá trình rất chậm, nhưng cũng rất thật.

Ngoài thời gian ngồi thiền, mình xem cuộc sống mới là nơi thực hành quan trọng nhất. Mỗi ngày, mình đều chọn một tình huống hoặc một mối quan hệ để quan sát chính mình. Có lúc đó là khi trao đổi với học viên. Có lúc là khi làm việc cùng đội nhóm. Có lúc là khi người thân nói một điều khiến mình không thoải mái. Thay vì chỉ nhìn vào hành động của người đối diện, mình tập quay về quan sát phản ứng của chính mình trước. Tâm mình đang mong đợi điều gì? Điều gì khiến mình khó chịu? Mình đang nhìn người ấy bằng hiện tại hay bằng một mô thức cũ? Những câu hỏi ấy giúp mình hiểu bản thân nhiều hơn bất kỳ cuốn sách nào.

Một điều mình cũng rất coi trọng là giữ lời hứa với chính mình. Trước đây, mình từng nghĩ giữ cam kết chỉ là vấn đề của kỷ luật. Nhưng càng thực hành, mình càng thấy mỗi lời hứa được giữ là một viên gạch xây nên sự chính trực. Khi đã hứa sẽ viết bài, mình viết. Khi đã hứa sẽ thiền, mình ngồi xuống. Khi đã hứa sẽ review cuối tuần, mình dành thời gian để nhìn lại. Có những ngày rất bận, có những ngày không có nhiều cảm hứng, nhưng chính những lúc ấy lại là cơ hội để rèn luyện ý chí độc lập mà Covey đã nói đến. Mình hiểu rằng, sức mạnh nội tâm không được xây dựng trong những ngày thuận lợi, mà được tích lũy từ những lựa chọn rất nhỏ được lặp lại mỗi ngày.

Một trải nghiệm khác giúp mình trưởng thành rất nhiều là những khoảng thời gian đi phục vụ tại thiền viện. Trước đây, mình nghĩ phục vụ là giúp người khác. Nhưng càng đi, mình càng nhận ra người được rèn luyện nhiều nhất lại chính là mình. Phục vụ là môi trường để cái tôi được soi chiếu rất rõ. Có những việc mình thích làm và có những việc mình không thích. Có những lúc được ghi nhận và cũng có những lúc không ai biết mình đã làm gì. Chính trong những hoàn cảnh rất bình thường ấy, mình có cơ hội quan sát sự mong cầu, sự khó chịu, sự so sánh và cả nhu cầu được công nhận của chính mình. Mỗi lần nhìn thấy một phản ứng như vậy mà không vội chạy theo nó, mình cảm thấy mình hiểu Thói quen 1 thêm một chút.

Đến hôm nay, mình vẫn chưa là một người đã sống kiến tạo. Mình vẫn phản ứng, vẫn nóng vội, những mô thức cũ vẫn liên tục xuất hiện điều khiển hành vi. Nhưng điều khác biệt là mình nhìn thấy chúng sớm hơn trước. Mình biết quay về quan sát nhanh hơn trước. Mình chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình nhiều hơn trước. Và mình tin rằng, trưởng thành không phải là ngày nào đó sẽ không còn phản ứng nữa, mà là mỗi ngày khoảng cách giữa kích thích và phản ứng được nhận diện rõ hơn, để mình có thêm một cơ hội lựa chọn sống đúng với những giá trị mà mình theo đuổi.

Có lẽ đó cũng là điều mình mong muốn đồng hành cùng các học viên của mình. Mình không mong họ ghi nhớ thật nhiều phương pháp hay kỹ thuật. Điều mình mong nhất là mỗi người đều tìm thấy người mà mình muốn trở thành, biết quan sát chính mình với sự trung thực và kiên nhẫn, rồi từng ngày sống gần hơn với phiên bản ấy. Bởi mình tin rằng, khi con người thay đổi từ bên trong, mục tiêu sẽ không còn là thứ phải chạy theo. Mục tiêu sẽ dần trở thành kết quả tự nhiên của một con người đang lớn lên mỗi ngày.

Ba tầng học tập – từ hiểu biết đến trở thành người kiến tạo

Khi khép lại Thói quen 1, điều còn đọng lại trong mình không phải là một khái niệm mới hay một kỹ thuật mới. Điều mình nhận ra là sự thay đổi thật sự của con người luôn diễn ra theo một tiến trình. Chúng ta không thể chỉ đọc một cuốn sách rồi ngay lập tức trở thành một con người khác. Cũng không thể chỉ hiểu một nguyên lý là có thể sống đúng với nguyên lý ấy. Mọi sự chuyển hóa bền vững đều cần thời gian, sự quan sát và quá trình rèn luyện không ngừng. Tiến trình ấy thường được diễn tả bằng ba tầng trí tuệ: Văn tuệ, Tư tuệ và Tu tuệ (học – hiểu – hành). Mỗi tầng đều cần thiết, nhưng chỉ khi đi trọn cả ba, hiểu biết mới thật sự trở thành một phần của chính mình.

Văn tuệ là trí tuệ đến từ việc học hỏi. Chúng ta đọc sách, lắng nghe những người đi trước, tiếp nhận những tư tưởng và mô hình mới. Nhờ Văn tuệ, mình biết đến Thói quen 1 của Stephen R. Covey, biết rằng con người có quyền lựa chọn cách phản ứng, biết về bốn năng lực thiên phú và biết rằng giữa kích thích và phản ứng luôn tồn tại một khoảng cách. Đây là bước khởi đầu quan trọng, bởi nếu không có một tấm bản đồ đúng, chúng ta rất dễ đi sai hướng.

Tuy nhiên, biết chưa đồng nghĩa với hiểu. Vì vậy cần đến Tư tuệ. Đây là giai đoạn suy ngẫm, kết nối và kiểm chứng bằng lý trí. Mình đặt những khái niệm của Covey cạnh những điều học được từ Vipassana, từ tâm lý học, từ những trải nghiệm coaching và từ chính cuộc sống của mình. Mình tự hỏi vì sao những nguyên lý ấy lại đúng, chúng liên kết với nhau như thế nào và có thể ứng dụng ra sao. Chính quá trình phản biện và kết nối ấy giúp kiến thức rời rạc trở thành một hệ thống logic và có ý nghĩa.

Nhưng nếu chỉ dừng ở Văn tuệ và Tư tuệ, sự thay đổi vẫn rất mong manh. Chúng ta có thể hiểu rất sâu về quản lý cảm xúc nhưng vẫn nổi nóng khi bị xúc phạm. Có thể nói rất hay về trách nhiệm nhưng vẫn đổ lỗi khi gặp điều không như ý. Có thể nói rất nhiều về sống kiến tạo nhưng vẫn phản ứng theo những mô thức cũ. Đó là lý do cần đến tầng thứ ba: Tu tuệ.

Tu tuệ là trí tuệ được sinh ra từ sự thực hành và trải nghiệm trực tiếp. Đó là khi mỗi ngày chúng ta ngồi xuống quan sát hơi thở, quan sát cảm giác trên thân và quan sát tâm mình đang phản ứng như thế nào. Đó là khi chúng ta review lại một tuần để nhìn thấy những lựa chọn của mình. Đó là khi đứng trước một mâu thuẫn, chúng ta kịp dừng lại trước khi phản ứng. Đó là khi giữ một lời hứa nhỏ với chính mình, thừa nhận một sai lầm, chủ động xin lỗi hoặc lựa chọn hành động theo giá trị thay vì theo cảm xúc nhất thời. Mỗi lần thực hành như vậy, hiểu biết không còn nằm trên trang sách mà bắt đầu trở thành một phần trong cách chúng ta sống.

Nhìn lại toàn bộ hành trình này, mình nhận ra có thể diễn đạt bằng bốn từ rất đơn giản: Biết, Hiểu, Thấy và Sống.

Biết là khi chúng ta tiếp nhận tri thức.

Hiểu là khi chúng ta kết nối được ý nghĩa và logic của tri thức ấy.

Thấy là khi chúng ta trực tiếp quan sát được những gì đang diễn ra trong chính thân và tâm mình.

Và Sống là khi những lựa chọn đúng không còn cần phải gồng mình để thực hiện, mà dần trở thành cách chúng ta hiện diện trong cuộc đời.

Có lẽ đó cũng chính là hành trình của Thói quen 1. Mục tiêu cuối cùng không phải là ghi nhớ thật nhiều khái niệm như “Vòng tròn Ảnh hưởng”, “Ngôn ngữ chủ động” hay “Bốn năng lực thiên phú”. Mục tiêu là trở thành một con người có khả năng dừng lại trước kích thích, quan sát chính mình, lựa chọn theo giá trị và chịu trách nhiệm với mọi quyết định của bản thân.

Đến lúc ấy, sống kiến tạo không còn là một kỹ năng để luyện tập hay một phương pháp để áp dụng. Nó trở thành cách chúng ta nhìn cuộc sống, cách chúng ta đối diện với nghịch cảnh và cách chúng ta bước đi mỗi ngày.

Và có lẽ, đó cũng là món quà lớn nhất mà Thói quen 1 mang lại. Không phải một cuộc đời không còn khó khăn, mà là khả năng làm chủ chính mình trong mọi hoàn cảnh. Bởi khi mỗi lựa chọn đều được dẫn dắt bởi sự tỉnh thức và trách nhiệm, chúng ta không chỉ hoàn thành những mục tiêu phía trước, mà còn từng ngày trở thành con người mà mình luôn mong muốn được trở thành. Đó mới chính là ý nghĩa sâu sắc nhất của một người sống kiến tạo.